5 najczęstszych błędów przy sporządzaniu testamentu

Napisanie testamentu wydaje się pozornie prostą czynnością, polegającą jedynie na przelaniu swojej ostatniej woli na papier.

W rzeczywistości jednak polskie prawo spadkowe jest sformalizowane, a Kodeks cywilny stawia surowe wymogi dotyczące formy i treści tego dokumentu.

Brak znajomości tych przepisów może prowadzić do sytuacji, w której sporządzony w domu dokument okaże się z mocy prawa całkowicie nieważny, a majątek dziedziczony będzie wbrew intencjom zmarłego na podstawie ustawy.

Zgodnie z polskim prawem, aby testament własnoręczny (tzw. holograficzny) był ważny, musi spełniać określone kryteria formalne. Nawet z pozoru drobne uchybienie lub niefortunne sformułowanie może doprowadzić do wieloletnich sporów sądowych między spadkobiercami.

Poniżej przedstawiamy zestawienie pięciu częstych błędów, które mogą popełnić osoby decydujące się na samodzielne sporządzenie testamentu w warunkach domowych.

Błąd 1. Testament napisany na komputerze (brak formy własnoręcznej)

To obecnie jeden z najczęstszych błędów. Spadkodawcy spisują swoją wolę na komputerze, drukują ją, a następnie składają pod nią jedynie odręczny podpis.

Zgodnie z art. 949 Kodeksu cywilnego, testament holograficzny musi być w całości napisany pismem ręcznym.

Wydrukowany dokument opatrzony jedynie odręcznym podpisem (podobnie jak tekst napisany na maszynie do pisania) jest w świetle prawa bezwzględnie nieważny i nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

Błąd 2. Wspólny testament małżonków na jednym dokumencie

Błędną praktyką jest sporządzanie przez małżonków jednego, wspólnego oświadczenia (np. „My, Jan i Anna Kowalscy, po naszej śmierci przekazujemy nasz dom synowi”), pod którym oboje składają podpisy.

Polskie prawo (art. 942 k.c.) wprost zakazuje sporządzania testamentów wspólnych. Testament jest czynnością ściśle osobistą. Oznacza to, że każda osoba musi sporządzić swój własny, odrębny dokument. Umieszczenie rozrządzeń dwóch osób na jednej kartce skutkuje nieważnością całego dokumentu.

Błąd 3. Rozdzielanie konkretnych przedmiotów zamiast ułamków majątku

Wiele osób, pisząc testament w domu, stosuje konstrukcję: „mieszkanie zostawiam żonie, samochód synowi, a oszczędności córce”. Takie sformułowanie rodzi problemy interpretacyjne. Zgodnie z polskim prawem spadkowym, powołanie do spadku powinno dotyczyć ułamkowej części całego majątku (np. do 1/2 lub 1/3), a nie poszczególnych przedmiotów.

Jeżeli w testamencie własnoręcznym przeznaczymy konkretnej osobie konkretną rzecz, sąd może potraktować to jedynie jako zapis zwykły, lub uznać tę osobę za spadkobiercę całego majątku, jeśli dana rzecz wyczerpuje prawie cały dorobek zmarłego. Warto pamiętać, że bezpieczne przekazanie konkretnego przedmiotu majątkowego (np. nieruchomości) ze skutkiem natychmiastowym w chwili śmierci (w postaci tzw. zapisu windykacyjnego) jest możliwe wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Błąd 4. Brak podpisu pod treścią lub jego złe umiejscowienie

Podpis pod testamentem własnoręcznym jest elementem kluczowym. Potwierdza on bowiem, że oświadczenie woli zostało ukończone. Musi on znajdować się bezwzględnie na samym końcu dokumentu, pod jego treścią.

Błędem jest dopisywanie dodatkowych poleceń pod złożonym już podpisem. Taki dopisek, jeśli nie zostanie ponownie opatrzony osobnym podpisem (a najlepiej również datą), jest z punktu widzenia prawa nieważny.

Choć brak daty sporządzenia testamentu nie zawsze skutkuje jego nieważnością, to w sytuacji odnalezienia kilku dokumentów jej brak znacząco utrudnia lub wręcz uniemożliwia ustalenie, który z nich jest chronologicznie ostatni.

Błąd 5. Uzależnianie dziedziczenia od warunków i terminów

Spadkodawcy niejednokrotnie próbują dysponować majątkiem pod określonymi warunkami (np. „dom otrzyma syn, pod warunkiem że nie sprzeda go przez 10 lat”). Zgodnie z art. 962 Kodeksu cywilnego, powołanie spadkobiercy pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu uważa się z reguły za nieistniejące.

W pewnych sytuacjach, jeśli z okoliczności wynika, że bez takiego warunku spadkodawca w ogóle nie powołałby danej osoby do spadku, nieważny staje się cały testament.

Zdecydowanie najbezpieczniejszym sposobem na uniknięcie powyższych błędów jest sporządzenie testamentu przed notariuszem. Wizyta w kancelarii gwarantuje, że dokument będzie poprawny formalnie, zgodny z obowiązującymi przepisami Kodeksu cywilnego oraz jednoznaczny w interpretacji.

Notariusz przekłada wolę klienta na precyzyjny język prawniczy, co eliminuje ryzyko niedozwolonych warunków lub błędów formalnych.

Weryfikacja zdolności do testowania

Jednym z najczęstszych powodów prób podważenia testamentu własnoręcznego jest zarzut braku świadomości spadkodawcy (np. z powodu demencji lub przyjmowania silnych leków).

Sporządzenie aktu notarialnego minimalizuje to ryzyko, ponieważ notariusz przy sporządzaniu aktu notarialnego odmawia czynności, gdy poweźmie wątpliwość co do zdolności do czynności prawnych testatora.

Ochrona przed zniszczeniem lub zgubieniem (Notarialny Rejestr Testamentów)

Testament sporządzony w domu na kartce papieru można zgubić, a w skrajnych przypadkach może on zostać celowo zniszczony lub ukryty. W przypadku aktu notarialnego problem ten nie istnieje, ponieważ oryginał dokumentu zawsze zostaje bezpiecznie zarchiwizowany w kancelarii, a następnie w archiwum sądowym.

Dodatkowo notariusz może bezpłatnie wpisać informację o jego sporządzeniu do Notarialnego Rejestru Testamentów (NORT), co gwarantuje, że po śmierci dokument można łatwo odnaleźć.

Jacek Skupień - notariusz

Jestem notariuszem z Jeleniej Góry z 10-letnim doświadczeniem i na co dzień dbam o to, aby zawiłe przepisy tłumaczyć na prosty i przystępny język.

Głównym obszarem działalności mojej kancelarii notarialnej jest przede wszystkim prawo nieruchomości, prawo spółek oraz kwestie spadkowe i majątkowe.